[Tekst pierwotnie opublikowany na stronie Pracowni Pokazów Wykładowych UW w 2008 roku. Poniżej prezentowana jest jego wersja zaktualizowana i uzupełniona.]

Fizyka jest nauką doświadczalną a jej podstawą są wszelakiego rodzaju pomiary. Oczywiście istnieje ogromny dział fizyki – fizyka teoretyczna – która może sama z siebie obejść się bez doświadczeń, ale w celu zweryfikowania teorii zapostulowanych przez fizyków teoretyków jakiś eksperyment wykonać trzeba. Nie da się poznawać fizyki bez eksperymentów, a uczyć jej – bez pokazów. I o ile eksperyment naukowy wystarczy, że będzie zrozumiały dla samego eksperymentatora, tak pokaz edukacyjny zrozumiały musi być przede wszystkim dla tych, którzy tę fizykę dopiero poznają. Demonstracje w czasie lekcji i wykładów z fizyki są nieodzowną i niezmiernie ważną ich częścią.

Rodzaje pokazów

Pokazy akademickie — są to pokazy przeznaczona dla wybranego, szczególnego grona odbiorców, np. studentów kursu fizyki na uczelni wyższej. Pokazy takie:

• mogą charakteryzować się stosowną złożonością i szczegółowością,
• powinny przedstawiać wybrane zjawisko możliwie precyzyjnie,
• powinny umożliwiać zrozumienie przedstawianego równolegle na wykładzie materiału teoretycznego,
• nie muszą odnosić się do praktycznych zastosować prezentowanego zjawiska (często podstawowych praw nauki nie można odnieść do praktycznych zastosowań);

Pokazy piknikowe (festiwalowe) — są to pokazy przeznaczone dla szerokiego grona publiczności, bardzo często nieposiadającego wystarczającego przygotowania (podstaw) umożliwiającego zrozumienie szczegółów prezentowanego zjawiska, np. dzieci i młodzież ze szkół podczas pikników naukowych, „dni nauki”, etc. Pokazy takie powinny:

• być dostosowane do masowego, popularnonaukowego charakteru imprezy,
• charakteryzować się interaktywnością, tak aby publiczność była „wciągana” w poznawanie wiedzy i praw przyrody,
• wzbudzać ciekawość odbiorców i zachęcać do dalszego, samodzielnego pogłębiania wiedzy,
• pokazywać praktyczne zastosowania prezentowanej wiedzy.

Zasady prezentacji

Istnieje wiele doświadczeń, z których wynika najczystsza fizyka. Jednakże często są one, z powodu chociażby znacznego stopnia skomplikowania układu pomiarowego, niezrozumiałe dla uczniów lub studentów. Demonstrację fizyczną trzeba umieć przygotować. Dobrze przygotowana demonstracja musi być jak najprostsza, a układ doświadczalny – zbudowany tylko z niezbędnych elementów. Czytelność zestawu pomiarowego jest jedną z podstawowych rzeczy, o której należy pamiętać. Ponadto pojedynczy pokaz powinien przedstawiać pojedyncze zjawisko lub prawo fizyczne tak, aby słuchacze mogli się nad nim skupić, a nie rozpraszać na sprawach drugorzędnych.

• Demonstracje przeznaczone są dla ucznia i studenta a nie nauczyciela i wykładowcy. Pokaz należy dostosować do poziomu zrozumienia przez słuchacza omawianego materiału.
• Doświadczenia pokazowe powinny mieć przede wszystkim charakter jakościowy. Pomiary ilościowe i obliczenia powinny być ograniczone do niezbędnego minimum, a jeżeli są już konieczne, to powinny być jak najprostsze.
• Układ doświadczalny powinien być możliwie prosty i przejrzysty. Należy wyeliminować z niego lub ukryć wszystkie, niewnoszące do pokazu elementy. Przyrządy demonstracyjne powinny być dostatecznie duże tak, aby były dobrze widoczne z każdego miejsca sali wykładowej. Doświadczenia w mniejszej skali należy filmować za pomocą kamery z projekcją na ekran.
• Układy demonstracyjne należy montować przed wykładem. Uniknie się wówczas chaotycznego biegania podczas wykładu w poszukiwaniu brakującego elementu do zestawu.
• Każdy układ należy przetestować i upewnić się, że przedstawia dokładnie i tylko to co ma przedstawiać. Niepożądaną jest sutyacja, w której demonstrator musi tłumaczyć, że w pokazie widać omawiane zjawisko, ale dodatkowo pojawiają się efekty uboczne lub mają miejsce inne zjawiska.
• Na stole demonstracyjnym powinien panować porządek.
• Każdy pokaz powinien być, o ile pozwalają na to możliwości sali wykładowej, niezależny od innych pokazów. Na przykład przepinanie w czasie wykładu zasilacza z jednego układu do innego może wprowadzić niepotrzebne zamieszanie a nawet błędy w zestawieniu układu skutkujące uszkodzeniem przyrządów.
• Przyrządy powinny być tak rozmieszczone na stole demonstracyjnym, aby nie zasłaniały się wzajemnie. Szczególną uwagę należy zwrócić, czy wszystkie wyświetlacze i wskaźniki mierników są dobrze widoczne.
• Przyrządy powinny być tak umieszczone na stole demonstracyjnym, aby wszelkie manipulacje można było przeprowadzać zza stołu, nie zasłaniając układu obserwatorom.

Zasady bezpieczeństwa

• Należy zadbać, aby w stronę słuchaczy nie było skierowane silne źródło światła oraz światło laserowe, bezpośrednio lub poprzez odbicie. Przed wykładem należy to sprawdzić i zastosować odpowiednie osłony, uważając aby nie zasłonić istotnych elementów pokazu.
• Szczególną ostrożność należy zachować podczas pokazów z użyciem wysokich napięć i dużych prądów, bardzo niskich i bardzo wysokich temperatur, niebezpiecznych środków chemicznych, substancji pylących i promieniotwórczych itp.